Close Window

Schuetz, Thomas-Lexikon, 2. Aufl. (1895): passio

passio

a) Eigentümlichkeit, Eigenschaft, insbesondere diejenige, welche einer alteratio (← sub a) zugänglich ist, synonym mit affectus (← sub a): ponit ergo primo quattuor modos, quibus passio dicitur. Uno modo dicitur qualitas, secundum quam fit alteratio, sicut album et nigrum et huiusmodi, et haec est tertia species qualitatis, 5 met. 20 c; circa passiones aliquas, puta (nämlich) quae fiunt secundum alterationes huiusmodi accidentium, cg. IV. 66; passio id est passibilis qualitas, 3 phys. 6 a; vgl. 5 phys. 1 f & g; 1 cael. 7 b; 1 gener. 2 c, 6 c & g, 10 a & e; sensu 9 a; huiusmodi enim sunt quaedam passiones sub genere qualitatis contentae, et dicuntur passiones, quia passionem ingerunt sensibus vel quia ab aliquibus passionibus causantur, 7 phys. 4 b; vel per passiones intelligit proprietates, 1 cael. 1 a; est enim proprium uniuscuiusque scientiae, partes subiecti tradere et passiones, 1 perih. 1 a; vgl. 1 anal. 18 g; 1 cael. 1 a; nec naturalis circa lineam illas passiones considerat, quas geometra, cg. II. 4; visibilitas est quaedam passio, sicut simum est passio nasi, 2 anim. 14 b.

Zu transmutatio circa sive secundum passiones → transmutatio sub a.

Als Arten der passio gehören hierher: 1. passio composita sive divisibilis & p. simplex (3 cael. 3 d) = die zusammengesetzte (vgl. p. composita sub c) oder teilbare und die einfache oder unteilbare Eigenschaft. 2. p. divisibilis, → p. composita. 3. p. generis & p. speciei (ente 7 f) = die Eigentümlichkeit der Gattung und die der Art. 4. p. harmoniae (1 met. 7 d) = die Eigenschaft der Harmonie. 5. p. muliebris (4 sent. 4. 1. 1 c) = die weibliche Eigenschaft. 6. p. numeri (pot. 9. 5 ob. 9; 4 phys. 20 b) = die Eigenschaft der Zahl (ut perfectum et diminutum, multiplicatio et divisio, pot. 9. 5 ob. 9; par et impar sunt numeri passiones, 4 phys. 20 b). 7. p. perpetua & p. transiens (th. II. II. 171. 2 c; verit. 13. 2 c; 8 phys. 3 e) = die immer währende oder bleibende und die vorübergehende Eigenschaft. 8. p. per se sive propria (cg. I. 65; 1 anal. 2 a, 14 a & 18 g; 3 cael. 3 d; 1 gener. 13 c; somniis 1 f; 10 met. 11 b & c) = die einem Dinge durch sich selbst und seine eigene Natur oder die ihm als solchem zukommende und deshalb ihm eigentümliche (vgl. p. propria sub b) Eigenschaft (quando ex principiis speciei accidens causatur, et tale accidens dicitur per se passio vel proprium, 1 anal. 14 a; masculus et femina sunt propriae passiones animalis, quia animal ponitur in definitione utriusque, 10 met. 11 c). 9. p. propria, → p. per se. 10. p. quantitatis (th. I. 7. 3 ob. 2) = die Eigenschaft der Größe (z. B. finitum et infinitum, ib.). 11. p. sensibilis sive sensibilium corporum (4 phys. 13 b; 7 phys. 4 b; 1 gener. 13 b) = die sinnlich wahrnehmbare Eigenschaft (vgl. p. sensibilis sub b) oder die Eigenschaft der sinnlich wahrnehmbaren Körper. 12. p. sensibilium corporum, → p. sensibilis. 13. p. simplex, → p. composita. 14. p. speciei, → p. generis. 15. p. transiens, → p. perpetua.

b) Leiden, Affiziert-Werden, Affiziert-Sein, Affektion, der Gegensatz zu actio (← sub a): secundus modus (quo passio dicitur) est, secundum quod huiusmodi (vgl. sub a) actiones qualitatis et alterationis, quae fiunt secundum eas, dicuntur passiones, et sic passio est unum praedicamentorum, ut calefieri et infrigidari et huiusmodi, 5 met. 20 c; ut per passiones intelligantur alterationes et alii motus consequentes, secundum quos alteratur aliquid in substantia rei, 1 cael. 1 a; in nomine passionis importatur (wird angedeutet), quod patiens trahatur ad id, quod est agentis, th. I. II. 22. 2 c; cum dicit Damascenus, quod passio est motus ab uno in aliud, non quilibet motus est passio, sed solum alteratio proprie loquendo, ut dicit Philosophus in I. de Generatione (c. 4, 319. b. 33), quia in hoc solo motu aliquid a re abicitur et aliquid imprimitur, quod est de ratione passionis, 3 sent. 15. 2. 1. 1 c; passio est ex impressione alicuius agentis, 1 perih. 2 a; eius autem propria et naturalis operatio est intelligere, quae non completur sine passione quadam, inquantum scilicet intellectus patitur ab intelligibili, cg. II. 76; verbum, quod significat actionem vel passionem, significat cum tempore, 1 perih. 4 a; vgl. ib. 5 d; 1 phys. 10 b; de passionibus lunae, videlicet de eclipsi eius et de mutatione figurae eius, 1 met. 3 a.

Über den Unterschied zwischen passio und actio (← sub a) heißt es: sicut enim motus, prout est in mobili ab aliquo, dicitur passio, ita origo ipsius motus, secundum quod incipit ab alio et terminatur in id, quod movetur, vocatur actio, th. I. 41. 1 ad 2; haec enim est differentia inter actiones et passiones, quod actiones denominantur a principiis, passiones vero a terminis; unumquodque enim denominatur ab actu (Wirklichkeit), qui est principium actionis et terminus passionis, 2 phys. 2 d; actus (Wirklichkeit) quidem activi vocatur actio, actus vero passivi vocatur passio, 3 phys. 5 a; motus autem dicitur actio, secundum quod est actus agentis ut ab hoc (ausgehend), dicitur autem passio, secundum quod est actus patientis ut in hoc (endigend), ib. i; vgl. 5 phys. 3 d.

Zu affectus passionis sive secundum p. → affectus sub b; zu potentia p. → potentia sub a; zu voluntarium secundum p. → voluntarius sub c; zu voluntas praecedens p. → voluntas sub c.

Arten der passio in diesem Sinne sind: 1. passio affectiva sive affectus sive secundum affectionem (cg. I. 89) = die von einer (körperlichen) Erregung begleitete Affektion, der Gegensatz zu simplex affectus (→ affectus sub b). 2. p. affectus, → p. affectiva. 3. p. animae sive in anima sive animi sive animalis sive interior, p. carnis sive corporis sive corporalis sive corporea & p. naturae (th. I. 20 pr.; 85. 2 ob. 3; 95. 2 c; I. II. 22. 2 a; 25. 4 ob. 2; 35. 1 c; III. 15. 4 c; cg. II. 79, 80 & 82; III. 65 & 103; IV. 55 & 70; 1 sent. 8. exp. 2; 2 sent. 19. 1. 3 ad 1; 3 sent. 15. 2. 1. 3 ad 2; 4 sent. 44. 3. 1. 3 c; 49. 5. 3. 2 c; pot. 7. 6 c; verit. 26. 2 c, 3 c & ad 10 & 9 c; 1 perih. 2 a & c; 7 phys. 6 g; 1 anim. 2 a-g; mem. 3 c, 8 b, e & g; somno 1 a) = die Seelen- oder seelische oder innere (vgl. p. intrinseca sub d) Affektion, unter welcher gewöhnlich und im eigentlichsten Sinne des Wortes eine Erregung des sinnlichen Begehrungsvermögens (passiones animae communiter dici solent appetitus sensibilis affectiones, sicut ira, gaudium et alia huiusmodi, 1 perih. 2 a; propriissime dicuntur passiones animae affectiones appetitus sensitivi, th. III. 15. 4 c), zuweilen aber auch die Aufnahme des sinnlichen oder übersinnlichen Erkenntnisbildes eines Dinges in das entsprechende Erkenntnisvermögen (oportet passiones animae hic intelligere intellectus conceptiones, quas nomina et verba et orationes significant immediate, 1 perih. 2 a; passione autem animali pati dicitur anima secundum operationem, quae vel est propria animae, vel participalius est animae, quam corporis, th. III. 15. 4 c), ja auch jede andere Tätigkeit der Seele zu verstehen ist (passiones animae vocat omnes animae operationes, 1 perih. 2 a), die fleischliche oder körperliche Affektion, unter welcher gewöhnlich ein Schmerz oder eine Krankheit des Körpers (passione quidem corporali patitur per corporis laesionem, th. III. 15. 4 c; ad quam [sc. ad passionem corporalem] pertinet dolor, verit. 26. 9 c), zuweilen aber auch eine Erregung des sinnlichen Begehrungsvermögens gemeint ist (virtutis autem perfectio consistit in hoc, quod homo corporis passiones non sequatur, sed eas secundum rationem temperet et refrenet, cg. II. 79), und die Affektion der Natur und Wesenheit oder die materielle Affektion (duplex est modus passionis, secundum quod aliquid in aliquo recipi potest. Potest enim aliqua forma recipi in altero aliquo secundum esse naturale materialiter, sicut calor recipitur ab igne in aere, et secundum hunc modum receptionis est unus modus passionis, qui dicitur passio naturae. Alio modo aliquid recipitur in altero spiritualiter per modum intentionis cuiusdam, sicut similitudo albedinis recipitur in aere et in pupilla, et haec receptio similatur illi receptioni, qua anima recipit similitudines rerum, unde secundum hunc modum receptionis est alius modus passionis, qui vocatur passio animae, 4 sent. 44. 3. 1. 3 c). 4. p. animae nutritivae & p. partis sensitivae sive particulae sensitivae sive p. sensibilis (cg. II. 60; III. 147; 7 phys. 6 g; somno 1 f) = die Affektion des vegetativen oder pflanzlichen (vgl. 2 eth. 5 b) und die des animalischen oder sinnlichen Seelenteils. 5. p. animae tantum & p. compositi sive coniuncti (th. I. 3. 2 ob. 2; 1 sent. 8. exp. 2; 1 anim. 2 b & d; somno 1 e) = die Affektion der Seele allein und die des (aus Seele und Leib) Zusammengesetzten. 6. p. animalis, → p. animae. 7. p. animi sive appetitus sensitivi sive p. irrationalis (th. I. 20. 1 ad 2; I. II. 77. 1 c; verit. 26. 8 c; 3 eth. 4 g) = die Affektion des Gemütes oder des sinnlichen Begehrungsvermögens oder die unvernünftige, weil dem vernunftlosen Seelenteil angehörende Affektion. 8. p. appetitus sensitivi, → p. animi. 9. p. carnis, → p. animae. 10. p. communis & p. propria (th. I. 85. 2 c; 1 anim. 2 a & b) = die (einem Dinge mit einem andern) gemeinsame und die (ihm) eigentümliche (vgl. p. propria sub a) Affektion. 11. p. communiter dicta sive sumpta sive large sive improprie accepta sive transumptive sumpta & p. proprie dicta sive sumpta (th. I. 97. 2 c; II. II. 171. 2 ad 1; 1 sent. 17. 2. 1 ad 5; 3 sent. 15. 2. 1. 1 c & 2 c; 4 sent. 44. 2. 1. 1 c; 49. 3. 1. 1 c; verit. 26. 1 c; 1 anim. 11 d; 2 eth. 5 b) = das Leiden im allgemeinen oder weitern oder uneigentlichen und das im eigentlichen Sinne des Wortes (passio dupliciter dicitur. Uno modo proprie, et sic pati dicitur, quod a sua naturali dispositione removetur; passio enim est effectus actionis . . . Alio modo dicitur passio communiter secundum quamcumque mutationem, etiamsi pertineat ad perfectionem naturae, sicut intelligere vel sentire dicitur pati quoddam, th. I. 97. 2 c; passio dupliciter dicitur, uno modo communiter, et sic omnis receptio passio dicitur, sive illud, quod recipitur, sit conveniens recipienti et perfectivum ipsius, sive contrarium et corruptivum, . . . Alio modo passio dicitur proprie, quam sic definit Damascenus, . . . passio est motus praeter naturam, unde immoderatus motus cordis passio eius dicitur, sed moderatus dicitur eius operatio, 4 sent. 44. 2. 1. 1 c; nomen passionis dupliciter sumitur, communiter et proprie. Communiter quidem dicitur passio receptio alicuius quocumque modo et hoc sequendo significationem vocabuli; nam passio dicitur a πάσχειν Graece, quod est recipere. Proprie vero dicitur passio, secundum quod actio et passio in motu consistunt, prout scilicet aliquid recipitur in patiente per viam motus. Et quia omnis motus est inter contraria, oportet illud, quod recipitur in patiente, esse contrarium alicui, quod a patiente abicitur, verit. 26. 1 c). 12. p. compositi, → p. animae tantum. 13. p. coniuncti, ≈ . 14. p. conservativa & p. laesiva (th. I. II. 28. 5 ob. 1 & 3 & a) = die (ein Ding) erhaltende und die (es) verletzende oder schädigende Affektion. 15. p. corporalis sive corporea, → p. animae. 16. p. corporis, ≈ . 17. p. corruptiva & p. perfectiva sive perfectionis (ib. I. 95. 2 ad 2; 97. 2 c; I. II. 28. 5 ob. 3 & a; 31. 1 ad 3; cg. II. 55; 4 sent. 44. 2. 1. 1 c; 2 cael. 1 e) = die (ein Ding) verderbende oder zerstörende und die (es) vervollkommnende Affektion. 18. p. determinata (1 perih. 5 d) = die bestimmte Affektion. 19. p. divinorum (th. I. II. 22. 3 ad 1) = die Affektion für Gott und die göttlichen Dinge. 20. p. improprie accepta, → p. communiter dicta. 21. p. in anima, → p. animae. 22. p. intellectus sive intellectus possibilis & p. sensus (ib. I. 85. 2 c & ad 3; cg. II. 82; somniis 1 f) = die Affektion der (möglichen) Vernunft und die des Sinnes; vgl. p. sensitivi. 23. p. intellectus possibilis, → p. intellectus. 24. p. interior, → p. animae. 25. p. irrationalis, → p. animi. 26. p. laesiva, → p. conservativa. 27. p. large accepta, → p. communiter dicta. 28. p. naturae, → p. animae. 29. p. naturalis (somno 4 b) = die natürliche oder naturgemäße Affektion; vgl. p. naturalis sub d. 30. p. particulae sensitivae, → p. animae nutritivae. 31. p. partis sensitivae, ≈ . 32. p. perfectionis, → p. corruptiva. 33. p. perfectiva, ≈ . 34. p. phantastici & p. sensitivi (spir. 11 a) = die Affektion der Einbildungskraft und die des sinnlichen Wahrnehmungsvermögens; vgl. p. sensus. 35. p. primi sensitivi (th. I. 78. 4 ob. 3 & ad 3; cg. II. 60; qu. anim. 13 ob. 18; mem. 1 a, 2 d, 3 b & 8 b) = die Affektion des ersten sinnlichen Erkenntnisvermögens oder des Gemeinsinnes. 36. p. propria, → p. communis. 37. p. proprie dicta sive sumpta, → p. communiter dicta. 38. p. pura (2 sent. 36. 1. 2 c) = das reine oder lautere Leiden (sunt enim quaedam passiones, quae sunt passiones tantum, sicut praecipue patet in passionibus corporalibus, quae ab exteriori infliguntur, ut sectio et adustio, vel ab aliquo etiam principio interius agente etiam naturali, ut febris vel aliquid huiusmodi, ib.), der Gegensatz zu den passiones, quae non sunt purae passiones, sed sunt simul et passiones et operationes quaedam, sicut patet in passionibus, quae dicuntur operationes animae, ib. 39. p. secundum affectionem, → p. affectiva. 40. p. sensibilis, → p. animae nutritivae. 41. p. sensitivi, → p. phantastici. 42. p. sensus, → p. intellectus. 43. p. transumptive sumpta, → p. communiter dicta.

c) Seelenaffekt, Gemütsbewegung, Gemütserregung, Gemütsaufwallung, d. i. die Tätigkeit des sinnlichen Begehrungsvermögens, synonym mit affectio (←), affectus (← sub b), concitatio animi (th. I. 82. 5 ad 1), infirmitas animae (→ infirmitas sub a), motus animi (→ motus sub b) und passibilitas (← sub b): Augustinus dicit in IX. de Civ. Dei (c. 4), quod motus animi, quos Graeci πάθη, nostri autem quidam, sicut Cicero, perturbationes, quidam affectiones vel affectus, quidam vero, sicut in Graeco habetur, expressius passiones vocant. Ex quo patet, quod passiones animae sunt idem, quod affectiones. Sed affectiones manifeste pertinent ad partem appetitivam et non ad apprehensivam. Ergo et passiones magis sunt in appetitiva, quam in apprehensiva, ib. I. II. 22. 2 c; vgl. ib. 24. 2 c; passio proprie invenitur, ubi est transmutatio corporalis. Quae quidem invenitur in actibus appetitus sensitivi, et non solum spiritualis (→ transmutatio sub a), sicut est in apprehensione sensitiva, sed etiam naturalis (≈). In actu autem appetitus intellectivi non requiritur aliqua transmutatio corporalis, quia huiusmodi appetitus non est virtus alicuius organi. Unde patet, quod ratio (Wesen) passionis magis proprie invenitur in actu appetitus sensitivi, quam intellectivi, ib. 22. 3 c; relinquitur ergo, quod passiones proprie dicantur operationes appetitus sensitivi, quae sunt secundum transmutationem organi corporalis et quibus homo quodammodo ducitur, 2 eth. 5 b; semper actum appetitus sensitivi concomitatur aliqua transmutatio corporis, et maxime circa cor, quod est primum principium motus in animali. Sic igitur actus appetitus sensitivi, inquantum habent transmutationem corporalem annexam, passiones dicuntur, th. I. 20. 1 ad 1; Peripatetici vero omnes motus appetitus sensitivi passiones vocant, ib. I. II. 24. 2 c; vgl. ib. 59. 2 c; si vero passiones dicamus omnes motus appetitus sensitivi, ib. 59. 5 c; omnia enim huiusmodi affectionum nomina, secundum quidem quod sunt actus appetitus sensitivi, passiones quaedam sunt, mal. 11. 1 c; passio enim est quidam vehemens motus appetitus sensitivi, th. I. II. 77. 3 ob. 1; vgl. ib. 1 c; proprie dicuntur passiones illae affectiones sensitivae, quae sunt cum vehementia, 3 sent. 15. 2. 1. 2 c; immoderatus motus cordis passio eius dicitur, sed moderatus dicitur eius operatio, 4 sent. 44. 2. 1. 1 c; in passionibus animae duplex contrarietas invenitur, una quidem secundum contrarietatem obiectorum, scilicet boni et mali, alia vero secundum accessum et recessum ab eodem termino. In passionibus quidem concupiscibilis (← sub b) invenitur prima contrarietas tantum, quae scilicet est secundum obiecta, in passionibus autem irascibilis (←) invenitur utraque. Cuius ratio (Grund) est, quia obiectum concupiscibilis . . . est bonum vel malum sensibile absolute (← sub b). Bonum autem inquantum bonum non potest esse terminus ut (als) a quo, sed solum ut (als) ad quem, quia nihil refugit bonum inquantum bonum, sed omnia appetunt ipsum. Similiter nihil appetit malum inquantum huiusmodi, sed omnia fugiunt ipsum, et propter hoc malum non habet rationem (Beziehung) termini ad quem, sed solum termini a quo. Sic igitur omnis passio concupiscibilis respectu boni est ut in ipsum, sicut amor, desiderium et gaudium, omnis vero passio eius respectu mali est ut ab ipso, sicut odium, fuga seu abominatio et tristitia. Unde in passionibus concupiscibilis non potest esse contrarietas secundum accessum et recessum ab eodem obiecto. Sed obiectum irascibilis est sensibile bonum vel malum non quidem absolute, sed sub ratione (Beziehung) difficultatis vel arduitatis, . . . Bonum autem arduum sive difficile habet rationem (Beziehung), ut in ipsum tendatur, inquantum est bonum, quod pertinet ad passionem spei, et ut ab ipso recedatur, inquantum est arduum et difficile, quod pertinet ad passionem desperationis. Similiter malum arduum habet rationem, ut vitetur, inquantum est malum, et hoc pertinet ad passionem timoris; habet etiam rationem, ut in ipsum tendatur sicut in quoddam arduum, per quod scilicet aliquid evadit subiectionem mali, et sic tendit in ipsum audacia. Invenitur ergo in passionibus irascibilis contrarietas secundum contrarietatem boni et mali, sicut inter spem et timorem, et iterum secundum accessum et recessum ab eodem termino, sicut inter audaciam et timorem, th. I. II. 23. 2 c; vgl. verit. 26. 4 c.

Zu magnitudo passionis → magnitudo sub c; zu peccare ex p. → peccare sub b; zu peccatum ex p. → peccatum sub b.

Arten der passio in der Bedeutung von Seelenaffekt sind: 1. passio bona & p. mala sive defectiva sive vitiosa (th. I. II. 24. 2 c; II. II. 127. 1 c; 158. 2 c; cg. I. 91) = der sittlich gute (inquantum ratione regulatur, th. II. II. 158. 2 c) und der sittlich schlechte oder fehlerhafte Affekt. 2. p. completa sive perfecta & p. inchoata (ib. III. 15. 4 c & 6 ad 1; 46. 7 ob. 3 & ad 3; verit. 26. 8 c) = der vollständige oder vollendete und der angefangene Affekt (ut passio perfecta intelligatur, quando animo id est rationi dominatur, propassio autem, quando est inchoata in appetitu sensitivo, sed ulterius non se extendit, th. III. 15. 4 c). 3. p. completiva in genere sive finalis in genere & p. completiva sive finalis simpliciter (ib. I. II. 25. 4 c) = der vollendende oder abschließende Affekt in einer bestimmten Gattung und der einfachhin oder schlechtweg vollendende oder abschließende Affekt (gaudium et tristitia principales dicuntur, quia sunt completivae et finales simpliciter respectu omnium passionum, unde ad omnes passiones consequuntur . . . Timor autem et spes sunt principales non quidem quasi completivae simpliciter, sed quia sunt completivae in genere motus appetitivi ad aliquid; nam respectu boni incipit motus in amore et procedit in desiderium et terminatur in spe, respectu vero mali incipit in odio et procedit ad fugam et terminatur in timore, ib.). 4. p. completiva simpliciter, → p. completiva in genere. 5. p. composita (2 eth. 5 b) = der zusammengesetzte (vgl. p. composita sub a) Affekt, nämlich der Zorn (ira dicitur componi ex tristitia et desiderio, non sicut ex partibus, sed sicut ex causis, th. I. II. 46. 3 ad 3). 6. p. concupiscibilis & p. irascibilis (ib. 23. 2 c & 4 c; 25. 3 c; 40. 4 c; 45. 1 ad 2; 84. 4 ad 2) = der Affekt (nämlich amor und odium, desiderium oder concupiscentia und fuga vel abominatio, gaudium oder delectatio und dolor oder tristitia, ←), welcher zur vis concupiscibilis (←), und derjenige (nämlich spes und desperatio, timor und audacia, ira, ←), welcher zur vis irascibilis (←) gehört. 7. p. consequens & p. praecedens sive praeveniens (ib. I. 95. 2 c; I. II. 24. 3 ad 3; 77. 6 ad 2; verit. 26. 7 c) = der (einem Urteil der Vernunft oder einem Akt des Willens) nachfolgende und der (ihm) vorausgehende Affekt. 8. p. debilis sive parva & p. dura sive fortis sive intensa (verit. 26. 8 c & ad 2; 1 anim. 2 d) = der schwache oder kleine und der harte oder starke Affekt. 9. p. defectiva, → p. bona. 10. p. dura, → p. debilis. 11. p. finalis in genere, → p. completiva in genere. 12. p. finalis simpliciter, ≈ . 13. p. fortis, → p. debilis. 14. p. generalis & p. specialis (th. I. II. 41. 2 ob. 1-3 & c) = der allgemeine und der besondere Affekt (specialis passio est, quae habet speciale obiectum, ib. c). 15. p. immunditiae (nom. 12. 1) = der Affekt der Unreinheit. 16. p. inchoata, → p. completa. 17. p. inordinata & p. moderata (th. I. II. 24. 2 c; 59. 2 ad 1 & 5 ad 1 & 2; II. II. 127. 1 c; verit. 26. 8 ad 2) = der ungeordnete und der (von der Vernunft) gemäßigte oder geordnete Affekt. 18. p. intensa, → p. debilis. 19. p. irascibilis, → p. concupiscibilis. 20. p. laudabilis & p. vituperabilis (mal. 12. 2 ad 1) = der lobenswerte und der tadelnswerte Affekt. 21. p. mala, → p. bona. 22. p. manifesta (1 anim. 2 d) = der offenkundige Affekt. 23. p. moderata, → p. inordinata. 24. p. parva, → p. debilis. 25. p. perfecta, → p. completa. 26. p. praecedens, → p. consequens. 27. p. praeveniens, ≈ . 28. p. praevisa & p. subita (verit. 26. 8 c) = der vorausgesehene und der plötzliche Affekt. 29. p. principalis, p. principalissima & p. secundaria (th. I. II. 25. 4 c & ad 2; 84. 4 ad 2; 3 sent. 26. 1. 4 c; 33. 2. 1. 4 ad 1; verit. 26. 5 c) = der Haupt- oder Grundaffekt (nämlich gaudium et tristitia, timor et spes), der hauptsächlichste Affekt (nämlich gaudium et tristitia) und der untergeordnete oder abgeleitete Affekt. 30. p. secundaria, → p. principalis. 31. p. specialis, → p. generalis. 32. p. subita, → p. praevisa. 33. p. virilitatis (th. II. II. 30. 2 ad 3) = der männliche oder mannhafte Affekt. 34. p. vitiosa, → p. bona. 35. p. vituperabilis, → p. laudabilis.

d) Leiden im eigentlichsten Sinne, schädliche Affektion, schmerzliches Leiden, synonym mit passibilitas (← sub c): Tertio modo dicuntur passiones non quaelibet alterationes, sed quae sunt nocivae et ad malum terminatae et quae sunt lamentabiles sive tristes. Non enim dicitur aliquid pati secundum hunc modum, quod sanatur, sed quod infirmatur, vel etiam cuicumque aliquod nocumentum accidit; et hoc rationabiliter. Patiens enim per actionem agentis sibi contrarii trahitur a sua dispositione naturali in dispositionem similem agenti. Et ideo magis proprie dicitur pati, cum subtrahitur aliquid de eo, quod sibi congruebat, et dum agitur in ipso contraria dispositio, quam quando fit e contrario; tunc enim magis dicitur perfici, quando fit e contrario. Et quia illa, quae sunt modica, quasi nulla reputantur, ideo quarto modo dicuntur passiones non quaecumque nocivae alterationes, sed quae habent magnitudinem nocumenti, sicut magnae calamitates et magnae tristitiae. Quia etiam excedens laetitia fit nociva, cum quandocumque propter excessum laetitiae aliqui mortui sunt et infirmati, et similiter superabundantia prosperitatis in nocumentum vertitur his, qui ea bene uti nesciunt, ideo alia littera habet magnitudines lamentationum et exsultationum passiones dicuntur, 5 met. 20 c; aegrotare dicitur pati, quia recipitur infirmitas sanitate abiecta, et hic est propriissimus modus passionis, th. I. II. 22. 1 c; quamvis nomen passionis magis proprie conveniat passionibus corruptivis et in malum tendentibus, sicut sunt aegritudines corporales, ib. 31. 1 ad 3; propriissime illi motus passiones dicuntur, qui important aliquod nocumentum, ib. 41. 1 c; alterationes, quae contingunt praeter naturam alterati, magis proprie dicuntur passiones, sicut aegrotationes magis, quam sanationes, 3 sent. 15. 2. 1. 1 c.

Hierher gehören als Arten: 1. passio ab extrinseco illata sive exterius illata sive exterior & p. ab intrinseco causata sive intrinseca (th. III. 46. 5 c; cg. III. 34 & 37; 4 sent. 49. 5. 3. 2 c; verit. 26. 8 c) = das äußere und das innere (vgl. p. interior sub b) Leiden (magis tamen salvatur ratio passionis, quando est ab extrinseco, quam quando est ab intrinseco, verit. 26. 8 c). 2. p. ab intrinseco causata, → p. ab extrinseco illata. 3. p. Christi (th. III. 46. 1 ad 3; cg. IV. 79; verit. 26. 9 c) = das Leiden Christi. 4. p. exterior, → p. ab extrinseco illata. 5. p. exterius illata, ≈ . 6. p. humana (th. III. 46. 5 c) = das menschliche Leiden. 7. p. indetractibilis (3 sent. 15. 1. 2 c) = das keinen Eintrag tuende Leiden (indetractibiles autem passiones sunt, quae defectum gratiae non important, ib.). 8. p. intrinseca, → p. ab extrinseco illata. 9. p. involuntaria sive violenta & p. naturalis (th. III. 50. 6 c; 2 sent. 30. 1. 1 ob. 6; 3 sent. 15. 1. 2 c) = das unfreiwillige oder gewaltsame und das natürliche oder naturgemäße (vgl. p. naturalis sub b) Leiden (dicuntur autem passiones naturales, quaecumque universaliter humanam naturam consequuntur, sive ex condicione naturae, sicut indigentia cibi et potus, sive quae pro peccato primi parentis in totam naturam devenerunt ex principiis naturae sibi relictae causata, sicut fames, sitis, labor, dolor et huiusmodi, 3 sent. 15. 1. 2 c). 10. p. naturalis, → p. involuntaria. 11. p. violenta, ≈ .