Close Window

Latinitatis medii aevi lexicon Bohemorum (thanks to the Centre for Classical Studies at the Institute of Philosophy of the Czech Academy of Sciences (www.ics.cas.cz/en)) (2017): dux

dux dux, ducis, c.

1 a qui, quae ducit – vůdce, vůdkyně: dux...fürman |KNM X E 1 f.180r|

b auctor, machinator – původce, strůjce

c praefectus, spec. ductor exercitus – představený, zvláště velitel vojska

d princeps, imperator – vládce, císař

+ iunct.:

a (ad 1a): dux vitae de Christo – o Kristu: cum vite dux / appropinquat ad mortem |CantBoh 70|

b (ad 1d): dux inferni α de diabolo – o ďáblu, „kníže pekel“: stupefactus inferni dux |ib. 139| β transl.: de Wicliff – o Viklefovi: credo in Wykleph, d-em inferni |NejCant III 373| proverb. (ad 1a): cecus dux (cf. Vulg. Matth. 23,16) ducatum preberet ceco |HusSerm 137|

2 vir nobilis, qui alci terrae, regioni (quam ei rex, imperator regendam commisit) praeest – kníže, vévoda

A gener.: omnibus sui (cesaris) regni optimatibus, d-ibus, marchionibus, satrapis et episcopis assencientibus |CosmChron 135|; quatinus nullus princeps, dux, marchio, comes...venire presumat |(1231) ArchCor I 15|; dux wewoda |ClarBoh 376 (LexWies 395, sim. ClarGl 974, BohMin 371a, Nom f.66va, LexR f.5ra, VocLact f.G 7rb)|; faciet (rex, sc. Cristus) imperatores et reges, principes et d-es et alios, qui prefuerunt populis cristianis |FridSternb 188|; dux herczog |KNM X E 1 f.179v|; supremus gradus secularis: imperatores, reges, langrawii, marchiones, d-es, purgrawii maiores |UK XI D 6 f.175r|; qui a principe de ducatu aliquo investitus est, dux...vocatur |CapPr P 1188 f.40r|; omagium, -ii dicitur, quando d-es vel principes grate se subiciunt imperatori |CapPr P 1640 f.53v|; dux knyezie |CapPr P 70 f.97va in mg.|; saepiss. nota in nomine medicamenti: contra vicium renum...fiat electuarium ex quattuor electuariis hoc modo: electuarium d-is, philantropos, lincontripon, iustinum simul incorporentur |CapPr P 1258 f.82va|; electuaria sunt illa: electuarium d-is sive pulveres d-is, electuarium iustinum |CapPr P 1252 f.101rb|; al.

B spec.: nomine terrae, regionis (per adi. vel gen. subst.) adiuncto: Lupoldus, Austrie et Stirie dux |(1221) CodDiplBoh II 205|; Vlricus, Dei gracia dux Karinthye et Breciszlawensis |(1247) ib. IV 196|; cum ipse hospes sit et alterius principis, utputa d-is Oppaviensis homo esset |SentBrun 11|; Heinricus...genuit...Iohannem ex Margareta, d-is Bravancie (vetus vers.: kniežete brabanského ) filia |KarVita 339b|; Bolko Swydnycensis, Iohannes Oppawie, Przymislaus Teschinensis, Henricus Lignicensis, Wladyslaus et Bolko Opolyensis d-es |(1363) RegDipl VII 852|; Ludvico, d-i Bavarie (vetus vers.: vývodovi bavorskému ) |LaurBrzezHist 335|; domini Fridericus et Zigismundus, d-es (gl.: vévody ) Saxonie |ProcPrPrax 67|; Franciscus Sforcia, vicecomes, dux Mediolani |(1460) DocGeorg 200|; in causa inter Bohuslaum z V. ...et Henricum, d-em Minstrbergensem |(1493) TabCur VIII 67|; Wladislaus...Boemie...rex..., Lucemburgensis, Si(lesie d)ux |(1500) AČ 18,216|, cf.: Vladislav..., Lucemburské a Slezské knieže |(1501) ib. 252|; saepiss. in Bohemia et Moravia – v Čechách a na Moravě:

a dignitas et titulus antiquorum principum Bohemiae, qui nondum ad regium fastigium erecti sunt – pojmenování a titul českých panovníků ve starší době před jejich povýšením na krále: dux Boemiorum Bolizlavus |BrunAdalb 288|; d-em (sc. Borivoy)...baptismatis fonte innovavit (pontifex) |Christ 93|; Wratislaus postposito nomine d-is rex appellatus |(1085-1089) CodDiplBoh I 98|; ibi dux vester (sc. Primizl) duobus...bubus arat...adducite vobis d-em |CosmChron 15|; Sobezlaus, dux Boemorum |(1252) CodDiplBoh IV 414|; isti sunt d-es terre Boemie, qui ante Borziwogium, d-em primum catholicum, ipsius terre Bohemie principatum tenuerunt |HenrHeimb 306|; a. d. MCXCIX finem habent d-es Boemie, quibus amodo reges succedent |NeplChron 470b|; dux Boemorum (vetus vers.: vévoda český ) Neklan...sub...persona Neklan d-is (vetus vers.: kniežete ) |PulkChron 14b|; cum summus pontifex olim conferret ducatui Bohemie illam graciam, ut tribueret d-i eiusdem regalis dignitatis titulum |(1459) VarGeorg 376|; cum...princeps Spitigneus obiit, post ipsum Wratislaus in terra Boemie pro d-e fuit |VitaeProc 174|; saepiss. nota epitheta ad s. Wenceslaum pertinentia: passio beati d-is...Wencezlai |PassWenc 106|; piissimus dux |ib. 110|; dux serenus |CantBoh 148|; dux inclitus (v. etiam supra) |AnalHymn 5,260|; Wenceslaus, dux gracie |ib. 261|; gaude, felix Bohemia, / de d-e laudabili |ib.|; prece sancti d-is |ib. 262|; Wenceslaus, dux virtutum |ib.|; Wenceslae, dux pie |ib. 263|; Wenceslaus, dux honoris |ib. 40,316|; dux insignis |ib. 55,386|; saepe

b dignitas et titulus principis Moraviae vel huius terrae partium, quo tempore antiquo utebatur – pojmenování a titul vládce na Moravě nebo v jejích údělných knížectvích ve starší době: d-em suum vel regem Zwatopulc Moravie adiit (Borivoi) |Christ 92|; ego dux (sc. Moravie) Otto |(1078) CodDiplBoh I 83|; ego Fridericus, dux Olomucensis provintię |(1169) ib. 218|; iura...d-is Conradi |(1237) ib. III 203|; Wratislaus..., dux Morawie |HenrHeimb 309|; ut discant posteri nostri, ut dux Moravie sub potestate d-is Boemie debet esse |IohMarign 553b|; Swatopluk, dux Moravie |NeplChron 460b|; saepe

c titulus regis Bohemiae filii – titul syna českého krále: Otto, marchio Bramburiensis, tutor Wenceslai d-is |AnnPostottak 343|; a. d. MCCXXVIII dux Wenceslaus coronatur in regem |NeplChron 472b|; al.

d appellatio principis gentis Luczanorum – pojmenování vládce kmene Lučanů, kníže: Wlastislaus, dux Luczensis (vetus vers.: vévoda lučanský ) maximas gwerras Boemis fecit |PulkChron 13b|

e titulus Theobaldorum, gentis nobilis, quae a fratre Vladislai II., regis Bohemiae, originem trahebat – titul užívaný v rodu Děpolticů (cf. V. Novotný, České dějiny I/3, Praha 1928, 1002): germanorum meorum, tam Teobaldi quam Heinrici...sub testamento...Theobaldi, d-is Boemorum, et Heinrici, germani regis |(1160) CodDiplBoh I 196|; cum Theobaldo, glorioso d-e |GerlAnn 505|; ego Theodebaldus, dux Cazlawiensis et Hrudimensis et Wratizlauiensis |(1204-1214) CodDiplBoh II 107|

f iocose – žertovně: quidam latronum tirunculi...regnum Zlechoviense...subintrarunt...eo, quod...domino Gallo...Zlechoviensis iuniperii d-e eximio ‹viam› universe carnis ingresso non sit biskup neque reges, qui nos tegant |ScriptHus II 319|

nota: iunct. ,dux regius‘ in |ChronUniv 568b| : cum Iohanne, d-e regio; editor ,duce Gorlicensi‘ aut ,thesaurario regio‘ legendum existimat (cf. |ib. adnot. 3|)

3 iunct.: dux Venetiarum princeps rei publicae Venetorum – benátský dóže: Karolo, Romanorum imperatori...Iohannes Delphino, Veneciarum et cetera dux, salutem |(1358) RegDipl VI 484|; l(ittera) d-is Veneciarum, quod cives Pragenses libere valeant transire...in provincia sua |(1366) TopTgApp 27a|; al.

4 qui civitati praeest – představený města: vir nobilis Nicephorus, eiusdem civitatis (sc. Georgie) dux |VitaConst 95|

5 in studio generali magister, qui de quolibet disputationi praesidet – na univerzitě mistr pověřený vedením quodlibetní disputace: nonne hunc ex preteritis tribulacionibus ereptum actu huius quodlibeti d-em acialem ac principem...conspicitis |(1409) ScriptHus II 128|.