Close Window

Latinitatis medii aevi lexicon Bohemorum (thanks to the Centre for Classical Studies at the Institute of Philosophy of the Czech Academy of Sciences (www.ics.cas.cz/en)) (2017): baculum

baculum 1. baculum, -i, n. et -us, -i, m. script.: -cc- v. infra

1 a fustis, stipes, clava – hůl, kyj: cum b-is (vetus vers.: kyji ) |OrdoIud 213|; b-us kiy |ClarGl 625|; b-us...stab vel stecken, kyg |KNM II F 4 f.38v|; bacc-us huol |LexS p.66b|

b scipio – berla

c pedum – pastýřská hůl

d lituus, sceptrum – hůl, žezlo

+ iunct. (ad 1a): visitans visitabo vos (monachos) in virga ferrea et b-o dispersionis |PetrZittChron 169a|; publica (penitencia) est, ut cum alicui iniungitur peregrinacio cum b-o cubitali et pera |CapPr P 1361 f.53r|; mihi autem nulla passsione devicto clarat vestram confidenciam in b-o arundineo remansisse |EpCapistr I 820| (cf. ThLL II 1671,51 ex Vulg. I reg. 18,21)

in imag. (ad 1b): tu (Maria) cecis oculus, / tu claudis b-us |CantBoh 85|; al.

spec. de signo domus – o domovním znamení: B. de b-is, fratri suo |SummaGerh 434|

2 baculum ut insigne dignitatis – hůl, berla jako odznak důstojnosti

a quoad personam saecularem – světské osoby: iidem bedalli, tenentes b-os in manibus, citacionem eandem coram beneficio pronunciabunt |OrdoIud 224|

b quoad personam ecclesiasticam – církevní osoby: postquam vero (imperator) pontificales dignitates, id est b-um et annulum sibi (Iohanni) tradidit, ad archiepiscopum Magontinum misit illum, ut Deo dignum presulem ordinaret |CosmCont I 222|; quando (episcopus) consecrans circuit ecclesiam et cum b-o suo ostium percutit |HomilOpat I 78|; b-us argenteus deauratus in rubeo ligno, quem dedit Przybislaus episcopus supradictus pro usu suffraganeorum |(1355) InventViti XVIII|; (dux) eum (Saxonem) per annulum et b-um de Pragensi ecclesia investivit |IohMarign 542b|; cum...abbas ex indulto sedis apostolice utatur mitra, anulo, b-o et aliis insigniis pontificalibus |(1396 Iun. 17) ArchPr|; ego Henricus imperator...pape Calixto sancteque Romane ecclesie dimitto omnem investituram per anulum et b-um |WencDoct 237a|; al.

distinguuntur: baculum (-us) pastorale (-is) insigne dignitatis episcopi et abbatis (cf. DfG 65b) – pastýřská berla biskupa, opata: quedam ymago episcopum exprimens...cum mitra in capite et b-um pastorale in sinistra manu |(1354 Apr. 30) ArchBr|; (Strachkvas) proiecit in terram sancti viri (Adalberti) b-um pastoralem |IohMarign 531b|; quod abbas predicti monasterii...mitra, anulo, sandaliis, b-o pastorali et aliis insigniis pontificalibus libere uti possit |(1389 Febr. 2) ArchPr|; b-us pastoralis pischoffstab |KNM X E 1 f.146v ( sim. KNM II F 4 f.38v)|; pastorem (= episcopum) te fecerunt, sed b-um pastoralem tibi non dederunt |(1437) ScriptHus II 832|; al. baculum (-us) abbatile, archiepiscopale, episcopale (-is) insigne dignitatis abbatis, archiepiscopi, episcopi – berla opata, arcibiskupa, biskupa: (Silvester) per manum Sobezlai ducis abbatili suscepto b-o a Iohanne, venerabili episcopo, ordinatus est |CosmCont II 259|; in quibus quidem castris innumera bona de clenodiis, ciphis...infulaque cum b-o episcopali (vetus vers.: s berlou biskupskou ) de Milewska... (domini) reperiunt |LaurBrzezHist 446|; huius beati apostoli b-i partem serenissimus princeps Karolus quartus...obtulit...reconditam in b-o seu curvatura archiepiscopali |KNM XIV E 6 f.30v|; al. baculum (-us) s. Petri

a gener.: una (curvatura) beati Adalberti, in qua est pars b-i sancti Petri apostoli |(1355) InventViti XVIII|

b spec. astron.: tres stellae in sidere Orionis, cingulum Orionis aut baculum s. Iacobi appellatae – trojice hvězd v souhvězdí Oriona, zvaná pás Orionův nebo Jakubova hůl (cf. OSN XVIII 868b): Orion est constellacio quoddam (!) lucidissima, que a rusticis vocatur b-us sancti Petri, a quibusdam vero crux Marie |InOmG f.66v|; al.

3 furca – rozsocha, rozštěp

a instrumentum in avibus capiendis usitatum – nástroj na chytání ptáků: in b-o (errodius) portatur et dum avolat, mox carnes (?) avem catis (?) et devoratur (?) et revolat |ClarPhys gl. ad v. 303|

b instrumentum ad corpus Christi portandum tempore bellorum Hussiticorum in Bohemia usitatum – zařízení na nošení svátosti oltářní v husitské době: in suis scriptis posuit (novellus doctor), quo modo in Bohemia frustum panis ad b-um ponunt et per campos currunt |PetrZat 319|; et scripsit manifestum falsum de Bohemis, scilicet quod ponerent buccellam panis super b-um |ib. 344|

4 asser, palus – kůl: videns tamen (Menno) navim affixam b-o in terram ex opposito, cepit Dominum exorare...; navis enim, que affixa erat b-o, divina clemencia vinculo absoluta, veloci cursu cum dicto b-o venit ad hominem supradictum |VitaeProc 114|

5 frons – ratolest: fructum producit tamen (musa) in summitate et in uno b-o faciunt (!) bene trecentos fructus |IohMarign 501a|

6 lignum ori imponendum, ne quis loqui possit – roubík: quando (buccellarius) captivat homines, ligat eos ad arbores et ad ora eorum, ne clament, ligat b-os |CapPr P 1570 f.14A vb|

7 synecd.: genus exercitationis – druh tělesného cvičení: b-a sunt exercitaciones militum aut gladi‹at›orum |LexClemB f.32va|

8 meton.: praesidium, adiutorium – opora: b-us pauperum, dulcissima mater peccatorum, benignus Martinus |BrunAdalb 286|; presul Heinricus, vere pietatis amicus, / dextera pauperibus infirmis atque b-us |AnnGrad 393|; qui (rex) fuerat vita pauperum, b-us oppressorum, consolacio pupillorum |PetrZittChron 98b|; conteritur b-us subsistencie omnium fidelium infirmorum |JanovReg I 97|; al.